Kazanana Zeytinyağı: Antik Atina’nın Panathenaia Amforaları ve Kutsal Zeytinleri

Panathenaia amforası, antik dünyada zeytinyağının ne kadar değerli olduğunu en çarpıcı biçimde gösteren eserlerden biri. Bugün olimpiyat şampiyonları altın, gümüş ve bronz madalya alıyor; antik Atina’da ise şampiyonlar zeytinyağıyla dolu büyük toprak kaplarla ödüllendiriliyordu.

Harvard Sanat Müzeleri’nin kayıtlarına göre şehrin koruyucu tanrıçası Athena onuruna düzenlenen Panathenaia festivali, MÖ 566’da yeniden düzenlenerek atletizm yarışmalarıyla zenginleştirildi. Büyük Panathenaia dört yılda bir, Attika takviminin ilk ayı olan Hekatombaion’un 28’inde, yani bugünkü Temmuz–Ağustos döneminde kutlanıyordu. Aradaki yıllarda ise daha küçük ölçekli bir festival yapılıyordu. Bu festivalin en somut hatırası ise galiplere verilen ödül kapları, yani bugün müzelerde sergilenen Panathenaia amforası örnekleri.

Panathenaia Amforası: 40 Litrelik Zeytinyağı Ödülü

Ödül amforalarının biçimi ve süslemesi neredeyse hiç değişmedi. New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nin açıklamasına göre MÖ 6. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren yarışma galiplerine, Attika’daki kutsal zeytinliklerden elde edilen yaklaşık bir metretes zeytinyağı içeren standart bir kap veriliyordu. Bu miktar yaklaşık 40 litreye denk geliyor. Kabın ön yüzünde iki sütun arasında silahlı Athena, arka yüzünde ise ödülün verildiği yarışma resmediliyordu.

Her Panathenaia amforası aynı kalıbı izliyordu. Harvard’daki bir örnekte Athena figürünün arkasına “Atina’daki oyunlardan” anlamına gelen bir yazıt da eklenmiş. Bu amforalar, siyah figür tekniği diğer seramiklerde terk edildikten çok sonra bile aynı eski üslupla üretilmeye devam etti. Ödülün büyüklüğü de dikkat çekiciydi: Harvard’ın kaydına göre boks şampiyonları 60 amfora zeytinyağı alıyordu.

Athena’nın Kutsal Zeytinleri: Moriai

Bu yağın kaynağı sıradan zeytinlikler değildi. Antik Yunan sözlüğü Suda’ya göre “moriai” adı verilen kutsal zeytin ağaçları Athena’ya aitti ve Panathenaia galiplerine verilen yağ bu ağaçlardan sağlanıyordu. Aynı kaynak, ilk başta 12 olan bu ağaçların Akropolis’ten Akademia’ya nakledildiğini aktarıyor. Yani her Panathenaia amforasının içindeki yağ, sıradan bir ticari ürün değil, tanrıçaya ait ağaçlardan toplanan kutsal bir armağandı.

Mitolojiye göre Athena, Atina’ya sahip olmak için Poseidon’la yarışmış ve kente ilk zeytin ağacını armağan ederek kazanmıştı. Bu bir efsane olarak kültür tarihinin parçası; ancak kutsal ağaçlara verilen önem gerçek hukuki sonuçlar da doğuruyordu. Hatip Lysias’ın, kutsal bir zeytin ağacının kütüğünü söktüğü iddiasıyla yargılanan bir müvekkil için yazdığı savunma bugün hâlâ okunabiliyor.

Panathenaia Amforası Akdeniz’e Nasıl Yayıldı?

Panathenaia amforaları bugün Atina’dan çok uzak yerlerde bulunuyor. Live Science’ın aktardığı Metropolitan Müzesi örneği, İtalya’daki Vulci kentinde bir mezardan çıkarıldı. Heidelberg Üniversitesi arşivindeki 1900 tarihli bir yayın ise ödül yağının yalnızca ihracat için satılabildiğini ve amforaların bu nedenle İtalya’dan Kırım’a, Kirene’ye kadar geniş bir alana dağıldığını ileri sürüyor. Bu bilgi oldukça eski bir kaynağa dayandığı için temkinle okunmalı. Bu nedenle bugün bir müzede karşılaşılan ödül amforası, zeytinyağının antik Akdeniz’de ne kadar geniş bir alanda dolaştığına da tanıklık ediyor.

Türkiye’de Zeytin YetiştiriciliğiBinlerce yıllık geçmişe sahip zeytin yetiştiriciliği…

Gevşek Standartların Gizli BedeliRafta gördüğümüz her ürünün sıkı denetimden…

Zeytinyağında Yeni DengeKuraklık, iklim değişikliği ve artan maliyetlerin…

Zeytin Yaprağının FaydalarıHasatta çoğu zaman atık sayılan zeytin…

Yine de genel tablo net: Atina’da zeytinyağı hem bir gıda, hem bir statü sembolü, hem de kentin kimliğinin parçasıydı. Spor salonlarında sporcuların bedenlerine sürdüğü yağdan dinî sunulara kadar her alanda zeytinyağı, antik Yunan yaşamının vazgeçilmez bir parçası olmayı sürdürdü.

Kısaca: Panathenaia Amforası ve Zeytinyağı

Özetle, Panathenaia amforası antik Atina’da zeytinyağının bir ödül, bir statü sembolü ve kutsal bir değer olarak nasıl görüldüğünü gösteriyor. MÖ 566’dan itibaren Büyük Panathenaia dört yılda bir, daha küçük festival ise aradaki yıllarda düzenlendi; galiplere her biri yaklaşık bir metretes, yani 40 litre civarında kutsal zeytinyağı içeren amforalar verildi. Bugün bu bilgileri müze koleksiyonlarındaki siyah figürlü ödül amforalarından ve üzerlerindeki yazıtlardan öğreniyoruz. Buna karşılık ödül sayıları ve yağın yalnızca ihraç edilebildiği bilgisi farklı kaynaklarda farklı aktarılıyor. Zeytinyağının daha önceki saray kayıtlarını Saray Defterlerinde Zeytinyağı yazımızda, zeytinin Akdeniz’in batısına yolculuğunu ise Fenikeliler ve Zeytin yazımızda okuyabilirsiniz.

KAYNAKLAR

Harvard Art Museums – Panathenaic Prize Amphora (storage jar) – https://harvardartmuseums.org/art/303742

The Metropolitan Museum of Art – Terracotta Panathenaic prize amphora – https://metmuseum.org/en/art/collection/search/254862

Suda On Line – moriai (Adler mu,1248) – https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/mu/1248

Live Science – Panathenaic prize amphora: A pot brimming with olive oil – https://livescience.com/archaeology/panathenaic-prize-amphora-a-pot-brimming-with-olive-oil-awarded-at-the-ancient-greek-olympics

Heidelberg Üniversitesi Dijital Kütüphanesi – Monatsberichte über Kunstwissenschaft (1900–1901), s. 448 – https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/monatsberichte_kunstwissenschaft_kunsthandel1900_1901/0483

İlgili Yazılar

Zeytinin KökeniZeytin ağacı ilk kez nerede evcilleştirildi?…

Zeytin Ağacının Efsanevi TarihiAtina'ya adını veren Athena–Poseidon efsanesinden Solon'un…

Tunus Zeytinyağı TarihiTunus’un Kasserine bölgesinde, Roma İmparatorluğu’nun bilinen…

Antik Zeytinyağı Presiİki bin yıl önce zeytinyağı nasıl…