Anadolu’nun Zeytin Mozaiği: Bölge Bölge Yerli Çeşitlerimiz
Türkiye’deki zeytin cinsleri, Anadolu’nun farklı iklim ve toprak koşullarının oluşturduğu büyük bir tarımsal zenginliği temsil ediyor. Kuzeyde Marmara’nın ılıman rüzgârlarından güneyde Akdeniz’in kavurucu güneşine, Ege’nin volkanik topraklarından Güneydoğu Anadolu’nun kurak ovalarına kadar her bölge, kendi ikliminin izini taşıyan bambaşka bir zeytin çeşidi yetiştiriyor. Kimi masaların vazgeçilmez lezzeti, kimi ise şişedeki altın sarısı yağın sırrı… İşte Türkiye’nin zeytin haritasında öne çıkan başlıca çeşitler ve onları büyüten topraklar.
Türkiye’deki zeytin cinsleri, Ege’nin Yeşil Mirası
Edremit Zeytini — bir diğer adıyla Edremit Yağlık, Şakran, Midilli ya da Ada Zeytini — Çanakkale’den Ege’nin tümüne, Körfez’den İzmir, İçel, Antalya, Adana, Kahramanmaraş ve hatta Mardin’e kadar geniş bir coğrafyaya yayılır. Yağının kimyasal yapısı ve lezzeti Türkiye’de bir numara kabul edilir; üstelik yalnızca yağıyla değil, sofralarımızdaki yeriyle de hem yağlık hem sofralık olarak sevilir. Çakır Zeytini ise İzmir ve çevresinin bir başka değerli mirası: yağ kalitesi bakımından Ayvalık, Memecik, Memeli ve Erkence’den sonra beşinci sırada yer alsa da, yeşil sofralık olarak da sofralarda aranan bir tattır. Erkence Zeytini, İzmir Yağlık ve Yerli Yağlık çeşitleri de yine İzmir topraklarında yetişir ve doğrudan yağlık amaçla değerlendirilir; İzmir Sofralık Zeytin ve İzmir Zeytini ise aynı bereketli toprakların yeşil sofralık cephesini temsil eder.
İzmir’in Ödemiş, Kiraz ve Torbalı ilçeleri ile Aydın’ın Nazilli, Sultanhisar ve Yenipazar ilçeleri, Çekişte, Kırma ve Memeli zeytinlerinin yurdu; bu çeşitler geleneksel yeşil kırma zeytin olarak sofralara ulaşır. Yine İzmir’in Kemalpaşa ve Bornova ilçeleri ile Manisa’nın Turgutlu ilçesinde yetişen Çilli, Tekir, Provens ve Goloz Zeytini çeşitleri, küçük çekirdekleri ve etli meyveleriyle yeşil sofralık zeytinin lezzetli temsilcileri arasında yer alır. Manisa’nın Akhisar, Turgutlu ve Saruhanlı ilçeleri, İzmir’in Merkez, Kemalpaşa ve Selçuk ilçeleri ile Aydın’ın Merkez, Söke, Karacasu ve Kuyucak ilçelerinde yetiştirilen Domat Zeytini ve Akhisar Zeytini ise iri taneleriyle özellikle dolgu zeytini üretiminde tercih edilen, yeşil sofralık zeytinin yıldızlarındandır.
Türkiye’deki zeytin cinsleri ve Marmara’nın Sofralık Ustaları
İznik, Bursa’nın Gemlik ve Orhangazi ilçeleri, Kocaeli’nin Merkez ve Gölcük ilçeleri ile Bilecik’in Merkez, Osmaneli ve Gölpınarı ilçelerinde yetişen Çelebi Zeytin ve İznik Çelebi Zeytini, yeşil sofralık olarak tüketilen, bölgenin köklü çeşitlerinden. Balıkesir’in Edincik, Bandırma ve Erdek ilçelerinde yetişen Edincik Su Zeytini, Erdek Su Zeytini ve Su Zeytini ise adından da anlaşılacağı gibi yüksek su oranıyla dikkat çeker; yağ oranı düşük olan bu çeşitler siyah sofralık olarak değerlendirilir.
Ve elbette Türkiye’nin en tanıdık ismi: Gemlik Zeytini. Triliye, Kaplık, Kıvırcık ve Kara Zeytin gibi isimlerle de anılan bu çeşit, Bursa’nın Gemlik ilçesinden yola çıkıp Tekirdağ’dan Kocaeli’ye, Bilecik’ten Kastamonu, Zonguldak, Sinop, Samsun ve Trabzon’a, Balıkesir’den İzmir, Manisa, Aydın, İçel, Adana, Antalya ve Adıyaman’a kadar adeta ülkeyi baştan başa dolaşır; hem siyah hem yeşil sofralık olarak sofralarımızın vazgeçilmezidir. Kocaeli’nin Karamürsel, Gebze ve Gölcük ilçeleri ile Bursa çevresinde yetişen Karamürsel Su Zeytini, Su Zeytini ve Kalamata Zeytin çeşitleri ise düşük yağ oranlarıyla bu bölgenin bir başka karakteristik ürünüdür.
Türkiye’deki zeytin cinsleri, Akdeniz ve Güneydoğu’nun Karakteristik Lezzetleri
Tarsus ve Akdeniz Bölgesi’nde yetişen Büyük Topak Ulak ve Topak Aşı çeşitleri, halk arasında yeşil çizme zeytini olarak bilinir; etli ve lezzetli yapılarıyla bölgenin gözde sofralık zeytinleri arasındadır. Gaziantep’in Nizip, Hatay’ın İskenderun ve Şanlıurfa’nın Halfeti ilçelerinde yetişen Eğriburun Zeytini ve Nizip Zeytini ise hem siyah hem yeşil sofralık olarak değerlendirilir.
Mardin, Hatay, Gaziantep ve Kahramanmaraş’ın yetiştirdiği Halhalı Zeytini ve Derik Zeytini, yeşil kırma olarak öncelikle bölge halkının sofrasına konuk olur; geri kalanı ise Arap ülkelerine ihraç edilir, ayrıca siyah sofralık ve yağlık olarak da kullanılır. Gaziantep’in Nizip ilçesi ile Kilis’te yetişen Kalembezi Zeytini ve Nizip Zeytini, irili ufaklı ve yağca zengin meyveleriyle öncelikle yağlık olarak değerlendirilirken, iri taneli olanları siyah sofralık olarak tüketilir. Yine Gaziantep’in Nizip dolaylarının has çeşidi Kan Çelebi Zeytini ise pembe olum döneminde toplanıp çizme pembe zeytin olarak işlenen, yeşil sofralık bir lezzet.
Kısacası Anadolu toprakları, birbirinden farklı iklimlerde yetişen düzinelerce yerli zeytin çeşidiyle gerçek bir gen hazinesi barındırıyor. Her çeşidin kendine has bir hikâyesi, bir toprağı ve bir sofra alışkanlığı var — bu da Türkiye’yi zeytin sektöründe yalnızca üretim rakamlarıyla değil, çeşit zenginliğiyle de dünyanın en özel ülkelerinden biri yapıyor.