Fenikeliler ve Kartaca: Zeytini Akdeniz’in Batısına Taşıyan Denizciler

Fenikeliler ve zeytin arasındaki ilişki, zeytinciliğin Doğu Akdeniz’den batıya nasıl ulaştığı sorusunun merkezinde duruyor. Bugünkü Lübnan kıyılarında yaşayan bu denizci halk, Uluslararası Zeytin Konseyi’ne (IOC) göre zeytin ağacının yayılmasında belirleyici bir rol oynadı. IOC’nin tarih özetine göre Fenikeliler MÖ 16. yüzyıl civarında zeytin yetiştiriciliğini Yunan adalarına taşımaya başladı.

MÖ 6. yüzyıldan itibaren zeytincilik tüm Akdeniz havzasına yayıldı, Trablus, Tunus ve Sicilya’ya, oradan da güney İtalya’ya ulaştı. Aynı kaynak, İber Yarımadası’nda zeytinciliğin ilk kez MÖ 1050 civarında Fenikelilerin deniz yoluyla genişlemesi sırasında başladığını belirtiyor. Bu nedenle Fenikeliler ve zeytin konusu, yalnızca bir halkın tarımını değil, bir bitkinin deniz yollarıyla bir kıyıdan ötekine nasıl taşındığını da anlatıyor.

Fenikeliler ve Zeytin: Tarihler Neden Tartışmalı?

Bu tarihlerin bir kısmı dikkatle okunmalı. Malta Üniversitesi’nden araştırmacıların 2015 tarihli çalışmasına göre Fenikelilerin Lübnan’dan Cebelitarık Boğazı’nın ötesine uzanan büyük ticaret ağı, MÖ 8. ve 6. yüzyıllar arasında kuruldu. Yani IOC’nin verdiği MÖ 16. yüzyıl gibi erken tarihler, akademik çalışmalarda Fenike yayılması için genellikle kabul edilen dönemden çok daha eskiye gidiyor.

Bu fark, geleneksel anlatılarla arkeolojik kanıtların her zaman örtüşmediğini gösteriyor. Aynı çalışma, Fenike kolonilerinden doğan Pön kültürünün orta ve batı Akdeniz’de daha yerleşik bölgeler kurduğunu ve buradaki kaynakları daha yoğun biçimde kullandığını vurguluyor. Sonuç olarak Fenikelilerin zeytinciliği batıya taşıdığı genel olarak kabul görse de bunun hangi yüzyıllarda başladığı sorusu kaynaktan kaynağa değişen yanıtlar alıyor.

Kartaca ve Mago: Zeytinciliğin Kayıp Kitapları

Bu Pön dünyasının merkezi, geleneksel olarak MÖ 814’te Sur kentinden gelen Fenikeliler tarafından kurulduğu kabul edilen Kartaca’ydı. Kartaca’nın tarımdaki ününü en iyi anlatan isim, Mago adlı bir yazar. Purdue Üniversitesi’nin ders notlarına göre Mago, Pön dilinde 28 kitaplık bir tarım eseri yazdı. Romalı yazar Columella onu “tarımın babası” olarak andı.

Roma, MÖ 146’da Kartaca’yı yıkarken bu eserin Latinceye çevrilmesini Senato kararıyla istedi. Asıl metin ve çevirileri günümüze ulaşmadı; bildiklerimiz, sonraki Latin yazarların aktardığı parçalardan geliyor. Bu parçalar zeytin ağacının aşılanması gibi konuları da içeriyor. Purdue’nun özetine göre Kartaca’nın başlıca ürünleri buğday, zeytinyağı ve şaraptı. Bu durum, Fenikeliler ve zeytin ilişkisinin Kartaca’da yazılı bir tarım bilgisine dönüştüğünü ve bu bilginin Roma’ya aktarıldığını gösteriyor.

Fenikeliler Gelmeden Önce Kuzey Afrika’da Zeytin Var mıydı?

Tartışmanın bir başka yönü de Fenikeliler gelmeden önce Kuzey Afrika’da zeytin yetiştirilip yetiştirilmediği. Mısır’daki Ayn Şems Üniversitesi’nin dergisinde yayımlanan bir çalışma, tarihçilerin bu konuda farklı görüşlere sahip olduğunu hatırlatıyor. Bazı tarihçiler tarım tekniklerini tamamen Doğu’dan gelen bir aktarım olarak görürken, çalışma yerli halkların da tarımsal bir birikime sahip olduğunu ve yabani zeytinlerin aşılanması gibi uygulamaların bu birikimin parçası olabileceğini savunuyor. Bu soru, Fenikeliler ve zeytin hikâyesinin tek yönlü bir aktarım mı yoksa yerli bilgiyle birleşen bir süreç mi olduğu tartışmasının da merkezinde yer alıyor.

Türkiye’de Zeytin YetiştiriciliğiBinlerce yıllık geçmişe sahip zeytin yetiştiriciliği…

Nizip Zeytin FestivaliFıstığın kenti Nizip, zeytiniyle de iddialı.…

Türkiye’deki Zeytin CinsleriEdremit, Ayvalık, Memecik, Gemlik, Domat, Erkence,…

Zeytinyağı Ambalaj ve DepolamaZeytinyağının kalitesi ve tazeliği şişede de…

Kesin olan şu ki Fenikeliler ve Kartacalılar, zeytini ve zeytinyağı ticaretini Akdeniz’in batısında kalıcı bir ekonomik değere dönüştürdü. Roma, bu mirası devralarak Kuzey Afrika’yı imparatorluğun en önemli zeytinyağı bölgelerinden biri hâline getirecekti.

Kısaca: Fenikeliler ve Zeytin Hakkında Bilinenler

Özetle, Fenikeliler ve zeytin arasındaki bağ, MÖ 2. binyılın sonlarından Kartaca’nın MÖ 146’da yıkılışına kadar uzanan uzun bir dönemi kapsıyor. Levant kıyısından Kıbrıs’a, Ege adalarına, Sicilya’ya, Sardinya’ya, Kuzey Afrika’ya ve İber Yarımadası’na uzanan Fenike–Pön ticaret ağı, zeytinin ve zeytinyağının batıya taşınmasında önemli bir yol oldu. Kartacalı Mago’nun tarım bilgisi ise Latin yazarlar aracılığıyla Roma’ya geçti. Buna karşılık IOC’nin verdiği erken tarihler ile akademik kronoloji arasındaki fark ve Fenikeliler gelmeden önceki Kuzey Afrika tarımı hâlâ tartışılıyor. Zeytinyağının Ege saraylarındaki yerini Saray Defterlerinde Zeytinyağı yazımızda, zeytin ağacının evcilleştirilme sürecini ise Zeytinin Kökeni yazımızda okuyabilirsiniz.

KAYNAKLAR

International Olive Council (IOC) – History of the Olive Tree – https://www.internationaloliveoil.org/?p=707381

Debono Spiteri, Salazar-García, Vella (2015) – Phoenician maritime pioneering and Punic expansion, University of Malta OAR – https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/15491

Purdue University – Lecture 18: Roman Agricultural History, Carthage (PDF) – https://www.hort.purdue.edu/NEWCROP/Hort_306/text/lec18.pdf

Adel Amran Mohamed Zayed – Kartaca öncesi Mağrip’in tarımsal arka planı, Ayn Şems Üniversitesi (PDF) – https://aafu.journals.ekb.eg/article_6011_b50372e0d6fce29bd80b1fc468f75114.pdf?lang=en

İlgili Yazılar

Zeytinin KökeniZeytin ağacı ilk kez nerede evcilleştirildi?…

Zeytin Ağacının Efsanevi TarihiAtina'ya adını veren Athena–Poseidon efsanesinden Solon'un…

Tunus Zeytinyağı TarihiTunus’un Kasserine bölgesinde, Roma İmparatorluğu’nun bilinen…

Antik Zeytinyağı Presiİki bin yıl önce zeytinyağı nasıl…