Tunus zeytinyağı tarihi, ülkenin bugün dünya zeytinyağı ihracatındaki güçlü konumunun ne kadar eski bir temele dayandığını gösteriyor. Roma döneminde bugünkü Tunus’u da kapsayan Africa eyaleti, araştırmacılara göre Roma’nın başlıca zeytinyağı tedarikçisiydi. Bu bölgedeki zenginliğin izleri bugün hâlâ görülebiliyor. Kasserine iline bağlı Sbeitla, yani antik Sufetula, 2. yüzyılda bölgenin elverişli ikliminden yararlanan zeytin sanayisi sayesinde büyük bir refaha ulaştı. Kent kalıntılarında bulunan zeytinyağı presleri de bunu doğruluyor.
Kasım 2025’te duyurulan yeni bir keşif ise Roma Afrikası’ndaki üretimin boyutlarını çok daha net biçimde gözler önüne serdi. Bu nedenle Henchir el-Begar, Tunus zeytinyağı tarihi için yalnızca yeni bir buluntu yeri değil, Roma dönemindeki üretim ölçeğini anlamak için önemli bir referans noktası.
Henchir el-Begar: 12 Preslik Roma Tesisi
Archaeology dergisinin Venedik Ca’ Foscari Üniversitesi açıklamasına dayanan haberine göre, Tunus’un orta kesimindeki Henchir el-Begar’da iki Roma dönemi zeytinyağı presleme tesisi (torcularium) ortaya çıkarıldı. Kazıyı La Manouba Üniversitesi’nden Samira Sehili, Madrid Complutense Üniversitesi’nden Fabiola Salcedo Garcés ve Ca’ Foscari’den Luigi Sperti’nin de aralarında bulunduğu uluslararası bir ekip yürütüyor.
Alan iki sektöre ayrılıyor. Birinci sektördeki anıtsal tesiste 12 kaldıraçlı pres bulunuyor ve bu, Roma İmparatorluğu’nda bilinen ikinci büyük pres tesisi. İkinci sektörde ise aynı tipte 8 pres yer alıyor. Her iki sektörde de su toplama havuzları ve sarnıçlar bulundu. Tesisler MS 3. ile 6. yüzyıllar arasında kullanıldı; bölgede tahıl da işleniyordu. Bu kadar çok presin aynı alanda bir arada bulunması, üretimin ev ölçeğinin çok ötesinde, düzenli ve büyük hacimli bir faaliyet olduğunu gösteriyor.
Akdeniz’in En Büyük Üretim Bölgelerinden Biri mi?
Olive Oil Times’ın aktardığına göre 33 hektarlık alan, Akdeniz’in en büyük zeytinyağı üretim bölgelerinden birine ev sahipliği yapmış olabilir. Kazıda yer almayan, ancak Kuzey Afrika’daki antik zeytinyağı üretimi üzerine çok sayıda çalışması bulunan arkeolog David Mattingly, bölgedeki en büyük preslerin kirişlerinin 9–10 metreye ulaştığını belirtiyor. Mattingly’ye göre preslerin taş dikmeleri, Kuzey Afrika’daki Roma varlığının en çarpıcı görsel izlerinden biri. Aynı preslerin şarap üretiminde de kullanılmış olabileceğini ekliyor.
Yer radarı taramaları ise yerleşimde yoğun ve karmaşık bir konut ve yol ağı bulunduğunu ortaya koydu. Sperti, çalışmanın Roma Afrikası’nın sınır bölgelerindeki tarımsal ve sosyoekonomik düzene benzersiz bir bakış sunduğunu vurguluyor. Bu da tesisin çevresinde, üretimde çalışan insanların yaşadığı canlı bir yerleşim bulunduğunu düşündürüyor.
Tunus Zeytinyağı Tarihi ve Roma’nın Sofrası
Bu bulgular, Roma’daki Monte Testaccio tepesinde bulunan Byzacena, yani bugünkü Tunus kaynaklı amfora parçalarıyla birlikte düşünüldüğünde daha da anlam kazanıyor. Kuzey Afrika’nın zeytinyağı, Akdeniz’i aşarak imparatorluğun başkentine ulaşıyordu.
Dünya Rekolte Tahminleri 2026/272026/27 sezonunda dünya zeytinyağı rekoltesi ülkeden…
Zeytinyağının FaydalarıAkdeniz mutfağının temel taşı zeytinyağı bugün…
Gece Zeytin Toplanır mı?Geceleri yapılan zeytin hasadı, sızma zeytinyağında…
Tağşiş Hilesinin Perde ArkasıMutfağımızın vazgeçilmezi zeytinyağı, dünyada en çok…Mattingly’nin dikkat çektiği bir paradoks da var. Tunus için zeytinyağı hem antik hem de modern ekonominin temel taşlarından biri olmasına rağmen, kırsal üretim alanları üzerine yapılan araştırmalar oldukça sınırlı. Ziyaretçiler genellikle forumlar ve tapınaklar gibi anıtsal yapılara hayran kalıyor, ancak bu zenginliği yaratan tarımsal altyapıyı fark etmiyor. Henchir el-Begar’daki tesisin yıllık ne kadar yağ ürettiği henüz bilinmiyor; kazılar sürdükçe bu sorunun yanıtı da netleşecek. Henchir el-Begar gibi kazılar, bu görünmeyen altyapıyı gün ışığına çıkararak antik kentlerin zenginliğinin asıl kaynağını gözler önüne seriyor.
Kısaca: Tunus Zeytinyağı Tarihi ve Henchir el-Begar
Özetle, Tunus zeytinyağı tarihi açısından Henchir el-Begar kazısı, Kasserine ilinde, Tunus–Cezayir sınırına yakın bir bölgede MS 3. ile 6. yüzyıllar arasında kullanılan büyük bir üretim alanını ortaya koyuyor. Alanda 12 kaldıraçlı presli anıtsal bir torcularium, 8 presli ikinci bir tesis, su toplama havuzları ve sarnıçlar bulundu. Kazıyı Ca’ Foscari, La Manouba ve Complutense üniversitelerinden oluşan bir ekip yürütüyor. Buna karşılık tesisin yıllık üretim hacmi henüz bilinmiyor. Kaldıraçlı preslerin nasıl çalıştığını Antik Zeytinyağı Presi yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Haftalık Zeytin E-Bülteni
Dünya zeytincilik gündemi her Cuma e-posta kutunuzda: rekolte, fiyatlar, araştırmalar ve sektör haberleri.
KAYNAKLAR
Archaeology Magazine – Roman Olive Oil Processing Plants Excavated in Tunisia (20 Kasım 2025) – https://archaeology.org/news/2025/11/20/roman-olive-oil-processing-plants-excavated-in-tunisia/
Smithsonian Magazine – Archaeologists Discover Ancient Roman Olive Oil Production Facilities in North Africa – https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-discover-ancient-roman-olive-oil-production-facilities-in-north-africa-180987775/
Olive Oil Times – Archaeologists Uncover Massive Roman Olive Oil Complex in Tunisia – https://www.oliveoiltimes.com/world/archaeologists-uncover-massive-roman-olive-oil-complex-in-tunisia/142826
Artnet News – Ancient Olive Oil Processing Complex Unearthed in Tunisia – https://news.artnet.com/art-world/ancient-olive-oil-complex-tunisia-2717795
Wikipedia – Sbeitla – https://en.wikipedia.org/wiki/Sbeitla
İlgili Yazılar
Zeytinin KökeniZeytin ağacı ilk kez nerede evcilleştirildi?…
Zeytin Ağacının Efsanevi TarihiAtina'ya adını veren Athena–Poseidon efsanesinden Solon'un…
Antik Zeytinyağı Presiİki bin yıl önce zeytinyağı nasıl…
FestOlive Edremit FestivaliGüre Sahili’nde 16 bin kişinin katıldığı…