Klazomenai zeytinyağı işliği, İzmir’in Urla ilçesinde ziyaretçilere açık olan ve antik dünyada zeytinyağının nasıl üretildiğini yerinde gösteren nadir yapılardan biri. Klazomenai, antik çağın 12 İon kentinden biri olarak Urla–Çeşme Yarımadası’nın kuzey kıyısında, İzmir Körfezi’nin ortasında yer alıyor.
Kentin kalıntıları bugün Urla’nın İskele Mahallesi’nde ve kıyıya yakın Karantina Adası üzerinde bulunuyor. Kazılarda ortaya çıkarılan işlik, yerinde ayağa kaldırma çalışmalarıyla restore edildi. DHA’nın kazı başkanı Prof. Dr. Yaşar Ersoy’a dayanan haberlerine göre yapı, Ege’de seri üretimin varlığını gösteren ve günümüze ulaşan en erken işliklerden biri olarak MÖ 6. yüzyıla tarihleniyor. Bu yönüyle Klazomenai zeytinyağı işliği, zeytinyağı üretiminin tarihini kitaplardan değil, doğrudan taşın üzerinden okumaya imkân veren bir açık hava belgesi niteliği taşıyor.
Klazomenai Zeytinyağı İşliği Neden Bu Kadar Önemli?
İşliği bu kadar değerli kılan, korunmuşluk düzeyi. Ege Üniversitesi’nde hazırlanan yüksek lisans tezine göre Klazomenai işliği, Anadolu’da bilimsel kazısı yapılmış ve ana kayaya oyularak oluşturulmuş üretim birimlerinin tamamı korunmuş hâlde bulunan ilk örnek. Tez, işliğin Anadolu’da bilinen örnekler arasında geniş ölçekli üretim kapasitesine sahip en erken tarihli tesis olduğunu da ortaya koyuyor. Bu tespit, işliği yalnızca yerel bir buluntu olmaktan çıkarıp Anadolu’daki zeytinyağı üretim tarihinin önemli bir referans noktası hâline getiriyor.
Üretim için gerekli bazı birimlerin birden fazla olması ve küçük buluntular, tesisin iki ayrı kullanım evresi geçirdiğini gösteriyor. Tezde aktarıldığına göre kentte 550 ile 530/525 yılları arasında bir kesinti yaşandı. MÖ 499’daki İon isyanının ardından ise halk, Pers korkusuyla bugün Karantina olarak bilinen adaya taşındı.
Ev Üretiminden İhracata: Klazomenai’nin Farkı
İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin Visit İzmir sayfası, Klazomenai’yi diğer buluntu yerlerinden ayıran farkı açıkça anlatıyor. Başka kazılarda zeytinlerin ezilmesi için kullanılan el havanları, öğütme taşları ve yağı sıcak suyla karıştırarak ayırmaya yarayan toprak kaplar bulundu. Bu basit ve taşınabilir aletler daha çok ev ihtiyacını karşılıyordu. Klazomenai’deki buluntular ise çok daha büyük ölçekli bir üretime işaret ediyor.
Aynı kaynağa göre ilk evrede üretim kentin ve çevresinin ihtiyacını karşılarken, ikinci evrede ihracat öne çıktı. Klazomenai’ye özgü kuşak bezemeli amforalar zeytinyağı ve şarap taşımak için kullanıldı. Ersoy, kentin ürünlerine Karadeniz’deki İon kolonilerinde, Güney Fransa’da, Kuzey Afrika’da ve Doğu Akdeniz’de rastlandığını belirtiyor. Yani Klazomenai zeytinyağı işliği, yalnızca bir kentin mutfağını değil, Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına uzanan bir ticaret ağını da besleyen bir üretim merkeziydi.
Klazomenai Zeytinyağı İşliği Gerçekten Dünyanın En Eskisi mi?
Klazomenai işliği için kullanılan nitelemeler kaynaktan kaynağa değişiyor. Visit İzmir onu “dünyada bilinen en eski zeytinyağı üretim yeri”, Urla Belediyesi’nin tanıtım metni ise “tanımlanabilen en eski zeytinyağı üretim tesisi” olarak tanımlıyor. Akademik tez ise daha temkinli bir ifade kullanarak tesisi Anadolu’daki en erken büyük kapasiteli işlik olarak niteliyor. Levant’taki yaklaşık 8.000 yıllık zeytinyağı kanıtları düşünüldüğünde, “seri üretim yapan en erken tesislerden biri” ifadesi en güvenli tanım gibi görünüyor.
Zeytin Prinasından DeriyeZeytin prinası ve karasu, deri sektöründe…
Pirinada Yağ KaybıRandımanınızın bir kısmı hiç tanka girmeden…
Gece Zeytin Toplanır mı?Geceleri yapılan zeytin hasadı, sızma zeytinyağında…
Zeytinyağı Üretiminde Dünya ÜlkeleriZeytinyağı üretiminin merkezi Akdeniz olsa da…Küre Ansiklopedisi, Kültür Portalı’na dayanarak işliğin bir İlk Çağ Zeytinyağı Teknolojisi Müzesi’ne dönüştürülmesinin planlandığını aktarıyor. Bu planın güncel durumuna ilişkin resmî bir açıklamaya ulaşamadık. Kesin olan şu: Urla’daki bu taş birimler, Ege’nin zeytinyağı mirasını 2.600 yıl öncesine bağlayan somut bir köprü.
Kısaca: Klazomenai Zeytinyağı İşliği Hakkında Bilinenler
Özetle, Klazomenai zeytinyağı işliği Urla’nın İskele Mahallesi’ndeki Klazomenai Antik Kenti’nde yer alıyor ve MÖ 6. yüzyıla tarihleniyor. Ana kayaya oyulmuş üretim birimleri eksiksiz korunmuş; bazı birimlerin birden fazla olması tesisin iki ayrı kullanım evresi geçirdiğini gösteriyor. Klazomenai’deki kazılar 1979’dan beri sürüyor ve 2007’den bu yana Prof. Dr. Yaşar Ersoy başkanlığında yürütülüyor. Buna karşılık “dünyanın en eski” nitelemesi kaynaklarda farklı ifade ediliyor ve müze planının güncel durumu belirsiz. Aynı dönemde zeytinyağının Ege dünyasındaki prestijini Panathenaia Amforası yazımızda okuyabilirsiniz.
Haftalık Zeytin E-Bülteni
Dünya zeytincilik gündemi her Cuma e-posta kutunuzda: rekolte, fiyatlar, araştırmalar ve sektör haberleri.
KAYNAKLAR
Ege Üniversitesi Açık Erişim – Klazomenai M.Ö. 6. yüzyıl zeytinyağı işliğinin kullanım evreleri (yüksek lisans tezi) – https://acikerisim.ege.edu.tr/items/a93da91e-5e94-47df-97ff-a7e50b907b87
Visit İzmir (İzmir Büyükşehir Belediyesi) – Klazomenai Ancient City – https://www.visitizmir.org/en/Destinasyon/11866
DHA – Klazomenai’nin 2 bin 500 yıllık doğu kapısı bulundu – https://www.dha.com.tr/foto-galeri/klazomenainin-2-bin-500-yillik-dogu-kapisi-bulundu-2133579
Urla Belediyesi – Klazomenai tanıtım metni (PDF) – https://www.urla.bel.tr/Upload/file/files/Nalan%20QR.pdf
Küre Ansiklopedisi – Klazomenai Örenyeri – https://kureansiklopedi.com/tr/detay/klazomenai-orenyeri-02e3b
İlgili Yazılar
Zeytinin KökeniZeytin ağacı ilk kez nerede evcilleştirildi?…
Zeytin Ağacının Efsanevi TarihiAtina'ya adını veren Athena–Poseidon efsanesinden Solon'un…
Tunus Zeytinyağı TarihiTunus’un Kasserine bölgesinde, Roma İmparatorluğu’nun bilinen…
Antik Zeytinyağı Presiİki bin yıl önce zeytinyağı nasıl…