Dünyanın en eski zeytinyağı izi, bir karayolu genişletme çalışmasının hemen öncesinde ortaya çıktı. İsrail Eski Eserler Kurumu (IAA) arkeologları Ianir Milevski ve Nimrod Getzov, 2011–2013 yılları arasında Aşağı Celile’deki Ein Zippori’de bir kurtarma kazısı yürüttü. Kazıda bulunan kırık çömlek parçaları ilk bakışta sıradan buluntulardı. Ancak araştırmacılar bu kapların içinde vaktiyle ne saklandığını öğrenmek için parçaları laboratuvarda tek tek inceletti. Sonuç, zeytinyağı tarihine ilişkin bilinenleri birkaç yüzyıl geriye taşıdı. Ortaya çıkan tablo, zeytinyağının Akdeniz insanının hayatına yazıdan, şehirlerden ve büyük uygarlıklardan çok önce girdiğini gösteriyor.
En Eski Zeytinyağı Kalıntısı: 20 Çömlek ve Kimyasal Analiz
En eski zeytinyağı kanıtı, gözle görülen bir yağ lekesinden değil, çömleklerin cidarına sinmiş kimyasal kalıntılardan elde edildi. Toplam 20 çömlek kabı incelendi ve bunların bir kısmında zeytinyağı kalıntısı tespit edildi. Kaplar Erken Kalkolitik döneme tarihleniyor; en eski ikisi yaklaşık MÖ 5800 yılına ait, yani bugünden neredeyse 8.000 yıl önceye.
Araştırmacılar bulguyu doğrulamak için eski kalıntıları, bir yıl boyunca zeytinyağı saklanmış modern bir kil kaptan alınan örneklerle karşılaştırdı. İkisi arasındaki kimyasal benzerlik o kadar güçlüydü ki ekip, antik yağın binlerce yıl boyunca özgün bileşimine yakın biçimde korunduğunu belirtti. Çalışma, Israel Journal of Plant Sciences dergisinde “Ein Zippori’de MÖ beşinci ve altıncı binyıllarda zeytinyağı depolama” başlığıyla yayımlandı.
Kfar Samir: En Eski Zeytinyağı Üretiminin Sualtındaki İzi
Ein Zippori tek başına değil. Hayfa’nın güneyinde, bugün deniz altında kalan ve yaklaşık 7.700 yıllık olduğu bildirilen Kfar Samir yerleşiminde, sualtı arkeoloğu Ehud Galili daha önce aynı döneme ait zeytinyağı üretim kalıntıları bulmuştu. IAA araştırmacılarına göre Kfar Samir’deki üretim izleri ile Ein Zippori’deki kullanım ve depolama kanıtları birlikte değerlendirildiğinde, bölgede ve muhtemelen tüm Levant’ta zeytinyağı üretimine dair en erken kanıtlar ortaya çıkıyor.
Araştırmacılar, yağın beslenmenin bir parçası olduğunu ve aydınlatmada da kullanılmış olabileceğini söylüyor. Onlara göre tahıl ve baklagillere zeytinyağının eklenmesiyle temel Akdeniz beslenmesi tamamlanmış oldu.
8.000 Yıl mı, 6.000 Yıl mı? En Eski Zeytinyağı ve Evcilleştirme
Bu bulgunun bir önemi de yaygın bir ifadeyi düzeltmesi. Sıkça okuduğumuz “zeytinin 6.000 yıllık tarihi” sözü, aslında genetik çalışmaların evcilleştirme için öngördüğü yaklaşık tarihtir. Zeytinyağı kullanımının kanıtları ise en az 2.000 yıl daha eskiye uzanıyor. Bu durum, ilk yağın tam evcilleşmemiş ağaçlardan elde edilmiş olabileceği ihtimalini akla getiriyor. Zeytinin evcilleştirilme sürecini Zeytinin Kökeni yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
Ancak kazı ekibi, kullanılan zeytinin evcil bir türe mi ait olduğunu kesin olarak söylemenin mümkün olmadığını açıkça vurguluyor. Yağın yemekte mi, kandillerde mi, yoksa her ikisinde mi kullanıldığı da kesinleşmiş değil. Kesin olan şu ki zeytinyağı, insanlığın en eski ve en sürekli kullanılan gıdalarından biri. Bu ilk adımın ardından zeytinyağının saray defterlerine nasıl girdiğini serinin bir sonraki yazısında anlatıyoruz.
Zeytin TurizmiOtuz yılı aşkın süredir zeytinlikleri gezen…
Zeytinin KökeniZeytin ağacı ilk kez nerede evcilleştirildi?…
Zeytin Ağacının Efsanevi TarihiAtina'ya adını veren Athena–Poseidon efsanesinden Solon'un…
Zeytin Yaprağının FaydalarıHasatta çoğu zaman atık sayılan zeytin…Kısaca: En Eski Zeytinyağı Hakkında Bilinenler
Özetle, en eski zeytinyağı kanıtları bugün iki yerden geliyor: Aşağı Celile’deki Ein Zippori’de yaklaşık MÖ 5800’e tarihlenen çömleklerde bulunan kalıntılar ve Hayfa’nın güneyinde, deniz altındaki Kfar Samir’de yaklaşık 7.700 yıllık olduğu bildirilen üretim izleri. Biri yağın saklandığını, diğeri üretildiğini gösteriyor. Buna karşılık yağın evcil mi yoksa yabani ağaçlardan mı elde edildiği ve öncelikle yemekte mi, aydınlatmada mı kullanıldığı soruları henüz yanıtlanmış değil. Zeytin ağacının mitlerdeki ve inançlardaki yerini merak eden okurlar Zeytin Ağacının Efsanevi Tarihi yazımıza göz atabilir.
Haftalık Zeytin E-Bülteni
Dünya zeytincilik gündemi her Cuma e-posta kutunuzda: rekolte, fiyatlar, araştırmalar ve sektör haberleri.
KAYNAKLAR
Smithsonian Magazine – The Oldest Olive Oil Ever Found Is 8,000 Years Old – https://www.smithsonianmag.com/smart-news/oldest-olive-oil-ever-found-its-8000-years-old-180953678/
The Times of Israel – Olive oil traces dating back 8,000 years found in Israel – https://www.timesofisrael.com/olive-oil-dating-back-8000-years-found-in-north/
NBC News / Live Science – 8,000-Year-Old Olive Oil Found in Ancient Clay Pots – https://www.nbcnews.com/news/amp/wbna56651714
American Ceramic Society – Ancient pottery unearthed in Israel contains 8,000-year-old olive oil – https://ceramics.org/news/ancient-pottery-unearthed-in-israel-contains-8000-year-old-olive-oil/
Archaeology Magazine – 8,000-Year-Old Olive Oil Found in Israel – https://archaeology.org/?p=3481
İlgili Yazılar
Zeytinin KökeniZeytin ağacı ilk kez nerede evcilleştirildi?…Zeytin Ağacının Efsanevi TarihiAtina'ya adını veren Athena–Poseidon efsanesinden Solon'un…
Tunus Zeytinyağı TarihiTunus’un Kasserine bölgesinde, Roma İmparatorluğu’nun bilinen…
Antik Zeytinyağı Presiİki bin yıl önce zeytinyağı nasıl…