
Zeytinyağı tip 2 diyabet riskini azaltır mı? Akdeniz diyetinin temel yağı olan zeytinyağı hakkında son yıllarda en çok sorulan sorulardan biri bu. Du ve Zhou’nun Journal of Health, Population and Nutrition dergisinde 24 Nisan 2025’te yayımlanan doz-yanıt meta-analizi, zeytinyağı tip 2 diyabet ilişkisine dair yeni bir tablo sunuyor. Yazarlara göre o güne kadar zeytinyağının diyabet riskini azalttığını gösteren doğrudan bir kanıt yoktu; 2017’deki önceki meta-analiz ise yalnızca dört kohort çalışmasına dayanıyordu. Yeni analiz, 4’ü kohort, 6’sı randomize kontrollü toplam 10 çalışmayı birleştirdi. Özette 500 binden fazla katılımcı ve yaklaşık 20 bin diyabetli birey bildiriliyor; makalenin sayı yazımlarında belirsizlik bulunduğundan bu rakamları kesin değil, yaklaşık değerler olarak okumak gerekiyor.
Zeytinyağı tip 2 diyabet riskini ne kadar düşürüyor?
Sonuçlar zeytinyağı tip 2 diyabet bağlantısını destekliyor, ancak çalışma diyabeti genel olarak ele alıyor; kaynakçadaki başlıklar arasında gebelik diyabetini inceleyen randomize çalışmalar da var. En yüksek ve en düşük zeytinyağı tüketimi karşılaştırıldığında diyabet riski kohort çalışmalarında yaklaşık yüzde 13 (göreli risk 0,87), randomize kontrollü çalışmalarda yaklaşık yüzde 22 (göreli risk 0,78) daha düşük bulundu. Alt grup analizlerinde ilişki 50 yaş üstü bireylerde (0,77), Avrupa’da yapılan çalışmalarda (0,81) ve sızma zeytinyağında (0,75) daha belirgindi. Doz-yanıt ilişkisi doğrusal değildi: günde 10–20 gram zeytinyağında etki istatistiksel olarak anlamlıyken, 20 gramın üzerinde anlamlı değildi.
Yazarlar yayın yanlılığı saptamadıklarını, kanıt kalitesinin GRADE ölçütlerine göre orta düzeyde olduğunu ve her çalışma tek tek çıkarıldığında birleşik göreli riskin 0,73 ile 0,96 arasında değiştiğini bildiriyor. Bununla birlikte doz-yanıt analizine yalnızca üç çalışma girdi; çalışma sayısı 10 ile sınırlı, yalnızca İngilizce veri tabanları tarandı ve zeytinyağı çalışmalarda farklı birimlerle ölçüldü. Dolayısıyla zeytinyağı tip 2 diyabet için günde 10–20 gram bir tavsiye değil, gözlenen bir ilişkidir; kişisel beslenme kararları sağlık profesyonelleriyle birlikte verilmelidir.
Hemşireler Sağlık Çalışması ne gösterdi?
Meta-analize giren kohortlardan biri, ABD’deki Hemşireler Sağlık Çalışması’dır. Olive Oil Times’ın 11 Ağustos 2015 tarihli haberine göre American Journal of Clinical Nutrition’da yayımlanan bu çalışmada, Hemşireler Sağlık Çalışması’na (NHS) katılan 37–65 yaş arası 59.930 ve NHS II’ye katılan 26–45 yaş arası 85.157 hemşire 22 yıl boyunca izlendi. Bu sürede NHS’de 5.738, NHS II’de 3.914 tip 2 diyabet vakası görüldü. Zeytinyağı tip 2 diyabet bağlamında bakıldığında, günde bir yemek kaşığından (8 gram) fazla zeytinyağı tüketen hemşirelerde risk hiç tüketmeyenlere göre daha düşüktü; günlük her ek 8 gram zeytinyağı yüzde 6 daha düşük riskle ilişkiliydi. Harvard Health Publishing, yüksek tüketimle riskin yaklaşık yüzde 10 daha düşük olduğunu aktarıyor. Yazarların hesabına göre günde 8 gram zeytinyağını stick margarin, tereyağı ya da mayonez yerine kullanmak varsayımsal olarak sırasıyla yüzde 5, 8 ve 15 daha düşük riskle ilişkiliydi. Yemeğe ya da ekmeğe eklenen zeytinyağı, salata sosunda kullanılana göre daha güçlü bir ilişki gösterdi; daha sağlıklı bir genel beslenmeyle birlikte yüksek zeytinyağı tüketenlerde risk en düşüktü.
Zeytinyağı tip 2 diyabet bulguları nasıl yorumlanmalı?
Zeytinyağı tip 2 diyabet bulgularının yorumlanmasında bazı noktalara dikkat etmek gerekiyor. Kohort çalışmaları ilişki gösterir, nedensellik kanıtlamaz; zeytinyağı tüketenlerin genel olarak daha sağlıklı bir yaşam tarzına sahip olması gibi faktörler sonuçları etkileyebilir. Hemşireler Sağlık Çalışması’nda riskin en düşük olduğu grubun yüksek zeytinyağı tüketimini sağlıklı bir genel beslenmeyle birleştirenler olması, etkinin yağın tek başına değil beslenme düzeninin bütünüyle ilgili olabileceğini düşündürüyor. Meta-analizin kaynakçasındaki randomize çalışmalardan bazılarının başlıkları da yalnızca yağı değil, zeytinyağıyla zenginleştirilmiş Akdeniz tipi diyetleri sınadıklarını gösteriyor.

Yazarlar olası mekanizma olarak zeytinyağının yağ asidi bileşimini, özellikle oleik asit gibi tekli doymamış yağları ve sızma zeytinyağındaki fenolik bileşikleri öne sürüyor; ancak mekanizmanın netleşmesi ve farklı gruplar için uygun dozun belirlenmesi için daha fazla çalışma gerektiğini de vurguluyor. Bu nedenle zeytinyağı tip 2 diyabet için tek başına bir “ilaç” değil, tereyağı ya da mayonez gibi yağların yerine kullanıldığında sağlıklı beslenme düzeninin faydalı bir parçası olarak değerlendirilmeli. Yazarlar, diyabetli bireyler için günde 10–20 gramın aşırı kalori alımı ve kilo artışı açısından daha uygun olabileceğini belirtiyor. Zeytinyağı tip 2 diyabet açısından umut verici olsa da diyabet hastalarının beslenme düzenlerinde değişiklik yapmadan önce mutlaka hekimlerine ve diyetisyenlerine danışmaları gerekiyor.
Dünyanın Yemeklik YağlarıAkdeniz'de zeytinyağı, Asya'da palmiye ve hindistancevizi,…
Gemlik Zeytini FestivaliOrhangazi ve Gemlik bu yıl zeytin…
İşletmelerde İş KazalarıZeytin sıkım tesislerinde yoğun tempo, kaygan…
Zeytinyağında DenetimNew York Times'ın haberiyle zeytinyağındaki kalite…Haftalık Zeytin E-Bülteni
Dünya zeytincilik gündemi her Cuma e-posta kutunuzda: rekolte, fiyatlar, araştırmalar ve sektör haberleri.
KAYNAKLAR
Du, Y., Zhou, H. – Effect of olive oil consumption on diabetes risk: a dose-response meta-analysis, J Health Popul Nutr 44(1):135 (2025) – PubMed – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40275388/
Olive Oil Times – Long-Term Olive Oil Consumption Lowers Risk of Diabetes (11.08.2015) – https://www.oliveoiltimes.com/health-news/olive-oil-lowers-risk-of-diabetes/48553
Guasch-Ferré, M. ve ark. – Olive oil consumption and risk of type 2 diabetes in US women, Am J Clin Nutr 102(2):479–486 (2015) – özet – https://www.pubmed.gov/26156740/
Harvard Health Publishing – Olive oil consumption linked with slightly lower diabetes risk for women – https://www.health.harvard.edu/nutrition/olive-oil-consumption-linked-with-slightly-lower-diabetes-risk-for-women
İlgili Yazılar
Sofralık Zeytin FermantasyonuAcı zeytini sofraya taşıyan fermantasyonun sırrı…
Zeytinyağı Nasıl Tadılır?İyi bir natürel sızma zeytinyağı meyvemsi…
Zeytinyağının FaydalarıAkdeniz mutfağının temel taşı zeytinyağı bugün…
Zeytin Yaprağının FaydalarıHasatta çoğu zaman atık sayılan zeytin…
